Dithmarschen-Wiki

Druckversion | Impressum | Datenschutz

Slacht in Wöhren 1319

Aus Dithmarschen-Wiki

Inhaltsverzeichnis

So warrt över de Slacht in Wöhren vertellt

So richtig gröön sünd sik de Grafen vun Holsteen un Schaumborg ni. Un so kummt dat ümmer mol woller vör, datt süm sik orntlig in de Klatten kriegt. Dat nutzt de Dithmarscher Geestburen, an de Spitz wull de Woldersmannen ut Alversdörp, schoomlos ut un goht denn rasch mol över de Grenz ton Brandschatzen un Rövern. 1288 warrt de Odeligen dat över, gemeensom wüllt süm de Dithmarschers gehörig de Leviten lesen. Man, dat geiht schients gewaltig in de Büx. Överhaupt, af 1300 hett de Odel in Dithmarschen rein nix mehr to bestellen. Se haut af över de Grenz no Holsteen un so, oder warrt eenfache, slichte Dithmarscher Buren.

Nu kehrt eerstmol Ruh un Freden in. - Un dat is ümmer dat sülbige, wenn keen Mensch dor-mit reekt, geiht irgendwat los. - Graaf Gerhard vun Holsteen fallt an 7. September 1319 in Dithmarschen in un rückt mit Verwandte, odelige Frünnen un anhüürtes Suldotenvolk över Alversdörp, Noorhasteed bet Hemmingsteed vör. De Dithmarschers versammelt sik in Möldörp ton Gegenangriff. Blots „Gerhard de Grote“ will dor gorni hin. He marschiert Mariendag, den 8. September no Wöhren.

Dat Woldersmannen-Geschlecht is to Hauptsook in Alversdörp, Tellingsteed un Weddingsteed to Huus. Un Woldersmannen sünd dat ween, de Wöhren gründt hebbt un ton gröttsten Deel de Wurt bewohnt. Wöhren gellt as över de Moten riek. Villicht hett Graaf Gerhard `n Piek op de Woldersmannen un will nu Wöhren utplünnern un sik allns, wat ni niet- nogelfast is, inhamstern.

De poor Wöhrner Mannslüüd, de noch dor sünd, verschanzt sik, vun wegen de grote Övermacht, in de Kark. Un wat mookt de Graaf? De lett de Kark kotterhand in Brand setten.

Dat duurt ni lang, smölt dat Blie op`n Doken un drüppelt de armen Stackels op de Köpp. Süm beet de Hillig Jungfru Mudder Maria um Hölp: „Maria, stoh uns bi. Koomt wi mit hele Ohren dorvun un köönt wi den Fiend sloon, verspreekt wi, schull uns Kark afbrennen, wüllt wi en niede buden, de smuckste un gröttste in ganz Dithmarschen“.

Graf Gerhard un sien Kriegers hebbt de Waffen afleggt, sleept Geld un Weertsoken ut de Hüüs, un warrt dorno ok wiss ni Frunslüüd, Wien un Beer links liggen loten hebben.

De Wöhrners hebbt den Doot vör Ogen, nehmt all süm Moot in de Hand un strömt mit unbannig Wut in Balg rut ut de Kark. Eher Gerhard un sien Lüüd weet, wat los is, hebbt süm de eersten al doot haut. Graaf Gerhard un sien Broder Gieselbert un wenig Rieders schüllt man mit naue Noot heel no Holsteen komen ween.

So un so ähnlig warrt över de Slacht in Wöhren, 1319, vertellt.

Graaf Gerhard III. vun Holsteen, Feldtog 1319 no Dithmarschen

In Holsteen kann sik de Odel ünnereenanner mennigmol ni lieden un kriegt sik sodennig ümmer woller in de Hoor. Mit de Tiet schält sik bi den Odel de Schauenborgers as de starksten ruut. Anfang dat 14. Johrhunnert hett in Holsteen de schauenborger Graaf Gerhard III. (1293-1340), dat Seggen. In Sleswig-Holsteen nöömt man im „de grote Gert“. De Dänen seggt to im de „kullede greve“ (kohlkoppte Graaf). He goll bi süm as Halunk.

Graaf Gerhard de Grote streevt för Gewalt no mehr Macht. Man, to Oosten vun sien Gestrich höllt sien Vetter den Dumen op dat Rebeet, to Noorn de dänsche König, to Süden billt de Elv de Grenz, blifft blots noch to Westen Dithmarschen no. Nu kummt dat, as dat ümmer kummt, he will afsluuts de Buren, de nix mit den Odel in Sinn hebbt, an de Plünnen.

1306 harrn Dithmarschers den Pinnbarger Graaf Adolf VII. ünner de Arms grepen, broken in Holsteen in un sünd beloden, mit allns wat süm bruken kunnen, woller torüch no Huus.

Graaf Gerhard will 1319 de Dithmarschers dat ni blots woller torüchbetohlen, nee, he will sik anschienno ganz Dithmarschen ünnern Nogel rieten. He glööv de politische Loog is günstig. Alleen kann he dat ni platschen. Hölpers, as Johann III. vun Holsteen, Heinrich de Lööv vun Meckelnborg, Heinrich vun Sassen un de Herren vun Wunstorf, Gutzkow un Ruppin wüllt im to Siet stohn. Bobento hett he Suldoten ut Westfolen, Sassen, Bremen un anner noordüütsche Länner in Deenst stellt. Sun Opwand drifft man blots, wenn dat wat to arben gifft. Dithmarschen gellt allgemeen as riek, dat is dat.

Graaf Gerhard sien Riet- un Foottrupps sünd beter utrüst un ok an Mannen de Dithmarschers wiet överlegen. „Dat gifft twoors keen böversten Befehlshaber, naja, dat schall sachts nix moken. „Wat köönt de poor Dithmarschers all gegen uns utrichten“, hett de Graaf wull dacht. Un dat leep je ok allns to Best, an 6. September 1319, op den Weg över Alversdörp bet Hemmingsteed. Wat Graaf Gerhard de Grote ni weten dä, de Suldoten harrn al lang rutkregen, datt de Karkspelen in Dithmarschen steenriek ween schüllt.

As de Odelslüüd den annern Morgen wook warrt hebbt sik wücke vun de Rieder-Trupps in Luft oplööst. De sünd eenfach afhaut un wüllt op egen Fuust süm Glück versöken. Disse twintig bet fofftig Mann starken Trupps ielt an 7. September snoorstracks no de Karkspelen birum un wiederweg.

Dat kummt de Buren guut to Pass. Gegen lütte Trupps hebbt se nu en lichteres Speel. Süm sniet de Suldoten den Trüchweg af un sloogt jeden den se foot kriegen köönt doot. Förwiss hebbt sik ok Trupps eenfach oplööst un sik ut`n Stuff mookt. Graaf Gerhard sien groten Feldtog no Dithmarschen is gehörig in de Büx gohn. He kann an Enn froh ween, datt he mit sien Genossen un Hölpers heel no Huus kummt.

Dat allns bedüüdt för wiss:

  • Graaf Gerhard de Grote is gorni in Wöhren ween.
  • Wiss hett en Rieder-Trupp Suldoten de Wöhrners överfullen.
  • Man kann sachts dorvun utgohn, Wöhrner „Kriegers“ verschanzt sik in de Kark.
  • Dat kann ok wull ween, de Brieten steekt de Kark eenfach in Brand.
  • Is ok guut mööglig, datt de Wöhrner Mannslüüd sik opletzt ni mehr anners to hölpen weet, as ut de Kark uttobreken un mit letzte Kraft sik op den Fiend stört.
  • Mööglig is ok, datt de Suldoten gewaltig wat langs de Plünnen kriegt un enige den Doot finnt.
  • An Geld un Weertsoken hett dat „Suldotenvolk“ nix ut Wöhren mitkregen.
  • En Slacht bi Wöhren, 1319, as dat ümmer woller vertellt warrt, hett dat hier so ni geben.

Fredensverdrääg mit Graaf Gerhard III. un sien Nofolger

To en Fredensverdrag mit Graaf Gerhard vun Holsteen kummt dat achterran nie. He mutt wull eerstmol sien Fellvull verdauen. - Dör Vermiddeln vun Herzog Erich vun Jütland, sluut Graaf Gerhard un sien Bundesgenossen, so as Johannes, Bischop vun Sleswig, an 22. Juli 1323 Freden mit dat Land Dithmarschen un de Karkspelen Wöhren un Brunsbüttel.

Sien Söhn un Nofolger, Graaf Heinrich vun Holsteen, slütt 1341 denn noch mit de Karkspelen Eddelak, Hemme, Niedenkarken un Wesselburen Freden.

De Dithmarscher Fredenssluss mit Graaf Gerhard vun Holsteen, 1323, heff ik ni ganz bet ton Enn in´t Plattdüütsche översett un is somit as Utsnitt, de Fredenssluss vun Wöhrner is in´t Ganze biföögt.

  • „XVII. Fredenssluss Graaf Gerhard – Land Dithmarschen 1323
  • XVIII. Fredenssluss Karkspeel Brunsbüttel 1323
  • XIX. Fredenssluss Karkspeel Oldenwörden 1323“.

XVII. Fredenssluss Land Dithmarschen mit Graaf Gerhard vun Holsteen. 1323

(Originooloorkunn in´t Königlig Archiv [in Kopenhagen].)

In´n Nomen vun uns Herrn, Amen.

Datt ni de Soken, de verhannelt warrt, in Loop de Tiet togliek mit de Tiet verswinnt, dorför levert jüst Schriftstücken dat Tüchnis ton Överduren.

Sodennig is dat wat wi Avkoten, Rootslüüd, Sworen un all de, de vun´t Land Dithmarschen dorbi sünd öffentlig follert, wat den Anföhrer Herr Erik vun Jütland gefullen hett, en depen un duurhaften Freden hebben schall, twischen den Herrn Graaf Gerhard vun Holsteen, de Kameroden un sien wohren Arben un Hölpers un den Herrn Bischop Johannes vun Sleswig un sien Hölpers op de een Siet un op de anner Siet twischen de Dithmarschers un ehr Hölpers liekermoten, egens datt de Elv, de Eider, de Treene un de Sorge för all Kooplüüd un Schippers frie un vör all Dithmarschers seker ween schüllt un ut den glieken Grund jüstso ok vör all Hinnernissen un Gewalt op ewig bewohrt un frie ween schüllt.

Jüstso schall de Tylenborg un dat Slott Hanerau egoolweg an den Oort, woneem se stoht, vör all un jeden Dithmarscher un süm Nofolgers uter Acht loten warrn, un süm schüllt keenerlei Anstalten moken de Slööt un de ehr Binnerstes to Schann to moken.

Jüstso schüllt de boben nöömten Kameroden un ehr Nofolgers all ehr Güder, de se to Tiet in Dithmarschen hebbt un ehr Stammvoders enerwegens bet herto in dit Land hatt hebbt, ok wiederhin un ohn all Kriegen un Wollerspelen frie besitten dörben.

Wenn over desülben Kameroden oder ok ehr echten Nokomen enerwegens in Dithmarschen jichtenseen Gut överfallen schullen, wat bi de Dithmarschers as weniger gerecht süm Biefall find, schüllt de Genossen, dor bi de Güder, foorts vun de Dithmarschers 12 Rootslüüd nöömt warrn un de schüllt ünnersöken, watför grötteres Recht süm an dat nöömte Gut hebbt, as de nöömten Kameroden oder ehr Nofolgers.

Bobento, wenn de Dithmarschers jichtenseen Gut in Holsteen hebbt, schüllt süm dat frie nutzen dörben un wenn süm sülm in Holsteen jichenseen Gut överfallt, wat de Kammerood sik sülm anegend hett, schüllt süss Suldoten un all Waffendregers för de dorsten Güder oordelen, wat in dissen Fall de Kamerood för’n grötteres Recht gegenöver den Dithmarscher hatt harr. Wenn over de vun den Herrn so oder so ünnerlegen Kamerood jichenseen so anegend Gut hebben schull, wat de Dithmarschers angrepen hebbt, so schall he sik sotoseggen dör beeiden reinwaschen.

Jüstso schüllt de nöömten Dithmarschers op keen Fall doon oder vun ehr Landschopp utgohn loten, ok ni dör den Herrn Bremer Erzbischop oder wokeen ok ümmer Lebenden, datt süm sik gegen den Vörentscheed oder Inwand vun de vörweg nöömten Herren opmuckt. Wenn over de Bremer Erzbischop mit en vun de vörher nöömten Dithmarscher Herren in Krieg keem un disse de Dithmarschers um Hölp bee, schüllt de, de wüllt, över de Elv setten un so im vun de fremme Landschopp ut ünner de Arms griepen könen, wodör opstunns vun de Hölpstruppen de Verdrag an wenigsten beröhrt warrt.

Jüstso, wenn de vörher nöömten Herren, ogenschienlig Föhrer un Folgschopp, vun jichtenseen Herrn Hölp oder Bistand bruken schull, de dat nödig harrn, dör dat Land vun de Dithmarschers to möön, mööt de Dithmarschers dat toloten un süm bi den Dörmarsch un bi de Rüchkehr sülfsverständlig hölpen.

Jüstso mööt de vörher nöömten Bundesgenossen vun dat vörher nöömte Land Dithmarschen un all Dithmarschers vun ehr Land wegen all disse Grünnen mit Güder versorgt warrn un süm in keenster Wies to klogen hebbt, noch dör de ungerechten Geistlichen halfwegs liedt.

Bobento, wenn jichtenswücke dör dat Rebeet vun de nöömten Bundesgenossen dör wulln, de de Dithmarschers överfallen wulln, dörbt de Dithmarschers disse Fremmen, um sik to weern, verfolgen, un dör dat Rebeet vun de Bundesgenossen wieder folgen, um se to griepen un doot to moken, so, as süm dat meent, wobi de Bundesgenossen un ehr Suldoten un ehr Tross in keener Wies Wollerspeel mookt warrn dört.

Jüstso, wenn de Sleswiger Bischop in Dithmarschen oder de Dithmarschers op dissen Bischop sien Güter jichtenswücke Güder anstreevt, enerlei wokeen vun süm mit sun Recht un Verkloren, schall he sik reinwaschen, as dat boben beschreben worrn is.

Jüstso, wenn jichtenseen, vun watför Siet ok ümmer, rövert oder klaut hebben schull, um doröver dat Recht hertostellen, mutt follert warrn, över de Sook binnen süss Weken richtig to oordelen. De stohlen Güder schüllt vullstännig torüchgeben oder ersett warrn, wenn over en Tüüg fehlt oder flüchtig is, schüllt de nächsten Verwandten im tofreden stellen. Wenn Verwandte fehlen schullen, oder ni dor sünd, schall de Karkengemeen, woneem de Ankloogte sik ophöllt, as he de Röverie un Klauerie mookt hett, jüst disse Güter vullstännig ersetten.



Siegel.jpg

Siegel Graaf Gerhard III. vun Holsteen

XIX. Dat Karkspeel Oldenwörden jüstso.*)

[sc. höllt den Fredenssluss mit Graaf Gerhard vun Holsteen vör richtig; vgl. XVIII]. 323.

(Originooloorkunn in´t Königlig Archiv [vun Kopenhagen].)


Dor dat, wat vun den Loop de Tiet afhangt, vunwegen dat keen Verloot op de menschlig Natur is, recht flietig ton Vergohn alldääglig is, is vun Vördeel dat Doon un Hanneln vun de Menschen dör dat Tüügnis vun Schriften to verewigen.

So kummt dat, dat wi Sworen un all Oldenwordeners all un jeden, no den dat hüütig Schriftstück kummt, toseggt, dat Övereenkomen un den Freden to wohren, den de strohlend Fürst Erik vun Jütland twischen den Herrn Gerhard, den Graaf vun Holsteen un sien wohren Nokomen un Hölpers un twischen den Herrn Johannes, den Bischop vun Sleswig un sien Gefolgslüüd un Hölpers op de een Siet un uns Land Dithmarschen op de anner Siet stifft hett, in mustergüllig Tru, sowiet uns Gemeen disse besitt, dor op acht. Dormit over dit Övereenkomen fast un ohn Schoden op ewige Tieden bewohrt warrt, wiest wi de Anwesenden an, uns Karkspeel-Siegel dor rantohangen.

Geben in Möldörp in´t Johr vun uns Herren 1323, an tweten Sünndag no dat Fest vun Maria Magdalena.

(Siegel angangend.)

Op de Rüchsiet: Oldenworden

Klaus Groth schrifft över de Slacht in Wöhren folgen Gedicht:

Graf Geert in Oldenwörden'

Dat weer Graf Geert, de grote, de keem no Oldenwörn, De wull de Buern in`e Marsch dat Opsitten lehrn.

He jag se ut de Hüsen, he jag se ut de Schün, Dar neem he Gut un Geld herut, un Füer le he in.

Dat weer en banni Lopen wull op dat Wörner Mark: Se lepen, nakelt as se weern, mit Fru un Kind to Kark.

Do keem Graf Geert, de grote, mit Trummel un mit Fahn, Do sett he op uns Herr sin Huus den willen roden Hahn.

„Nu smort se as de Bückeln, nu brad se as de Aal!“ Do drippelt as en Regenschur dat smölten Bli hendal.

Herr Graf; so hebbt Erbarmen un hört de bittre Not! Dat drippelt hitt dör Schild un Helm, dat Isen ward uns rot.

Herr Graf, so hebbt Erbarmen vör Hitt un Höllenqual! Dat drippelt hitt dör Schild un Helm, op Fru un Kind hendal.

Un hebbt se keen Erbarmen mit Jammer un mit Not, So fat dat rode Isen an un slat de Deusen dot!-

Dat weer en banni Lopen vun Wörden bet no Loh: Graf Geert, de leep mit all sin Volk ganz lütt na`t Holsten to.

Klaus Groth is en bannig ansehen plattdüütschen Dichter un Schrieversmann. Geboren worr Klaus Groth an 24. April 1819 in Heid. He starvt an 1. Juni 1899 in Kiel.

Fredensslüss mit Heinrich vun Holsteen 1341

De nofolgen veer Karkspelen hebbt 1341 gemeensom den Fredenssluss mit Graaf Gerhard sien Söhn un Nofolger Heinrich vun Holsteen to Papier brocht.

  • XXI Fredenssluss Karkspeel Eddelak 1341
  • XXI Fredenssluss Karkspeel Hemme 1341
  • XXI Fredenssluss Karkspeel Niedenkarken 1341
  • XXI Fredenssluss Karkspeel Wesselburen 1341.


Du wullt mehr weten? Dor kannst nokieken:Urkundenbuch zur Geschichte des Landes Dithmarschen“, 1834 vun Andreas Ludwig Michelsen rutgeben, un is notolesen in´t Internet bi Google.

Text: Horst Ploog


Finden

Durchsuchen
Startseite
Vorwort
Gruppe bei Facebook
Alle Artikel
Aktuelle Ereignisse
Letzte Änderungen
Zufällige Seite
Erste Schritte
Support
Bearbeiten
Quelltext anzeigen
Bearbeitungshilfe
Seitenoptionen
Diese Seite diskutieren
Neuer Abschnitt
Druckversion
Kontext
Versionen
Links auf diese Seite
Änderungen an verlinkten Seiten
Meine Seiten
Anmelden / Benutzerkonto anlegen
Spezialseiten
Neue Seiten
Dateiliste
Statistik
Mehr …