Dithmarschen-Wiki

Druckversion | Impressum | Datenschutz

Karkengemeen Wöhren

Aus Dithmarschen-Wiki

Karkengemeen Wöhren, de Sankt Nicolai-Karken vun 1281 bet hüüt hinto.

Dat Bild wiest de St. Nicolai-Kark Wöhren vun 1788, mit nieden Toorn vun 1956.


Inhaltsverzeichnis

Vörweg `n beten wat to de Kommüün Wöhren

Wöhren, eerstmols 1281 urkundlig nöömt, is en vun de öllsten Wurtdörper in de Dithmarscher Marsch. De Wurtsiedlung Wöhren dörst sowat 200 bet 300 n. Chr. ehrn Anfang nehmen.

Anfangen deit allns mit Lüüd vun dat Woldersmannen-Slacht, de al siet Johr un Dag in Alversdörp, Tellingsteed un Weddingsteed leebt. Wücke vun de Woldersmannen mookt den Anfang un smiet verdeelt över de wull een Meter hoge Hallig Huuswurten op. De Huuswurten sünd an de 1,50 m hooch. Op ehr stoht de Stallgebüden mit Wohndeel. Weid- un Ackerland levert de grönen Wattflächen birum. Al bald warrt de Wurt ploonmäßig ophöht. De Seediek, um 1200 n. Chr. opsmeten, bewohrt vör`t Överflöden. Mit 6,24 m över NN is Wöhren dat hööchste Wurtdörp in de Dithmarscher Marsch.

Ut Heiden warrt Christen

To Kaiser Korl de Grote (742–814) sien Riek tellt, jüst so as Holsteen un Stormarn, de „Burenrepublik“ Dithmarschen. De Kaiser is en Fründ vun den christligen Globen. De Globenskurs is en Herrschervörrecht. Somit hebbt de Dithmarschers sülfsverständlig den katholschen Globen antonehmen, - ferdig.

Man, dit in Dithmarschen umsetten is en gefährlig Ünnernehmen. Den Bremer Bischop Willehad sien Schöler Atrebanus versöcht as Eerster ut Dithmarscher Heiden Katholiken to moken. He mutt 782 in Meldörp sien Ansinnen mit sien egen Leben betohlen. De Bremers geebt over ni no. Mehrmols duukt Bischop Willerich in Meldörp op. To guter Letzt sünd de Dithmarschers denn doch övertügte Katholiken. Bald steiht in Meldörp de eerste Dööpkark, buut twischen 810 un 826. Se is Mudderkark för ganz Dithmarschen.


Karkspeel Wöhren

Jeden Sünndag to Kark gohn is domols för de meisten Dithmarschers schier unmööglig. Utbuut Weeg gifft dat ni. Karkenbesökers vun`t nördlig, östlig oder südlig Dithmarscher Gestrich koomt för`n Karkenbesöök mit`n Spannwark sachts ni mit een Dag ut. De Wöhrners dorgegen köönt mit Schipp ohn Umstänn no Meldörp seilen.

Kinner mööt al bald no de Geburt in en Kark döfft warrn. Towollerhanneln treckt swoore Strofen no sik. Denn hölp allns nix, denn mööt süm wull dor hin. De Kinddööp steiht den Bischop to. De is man blots een-, tweemol dat Johr in Meldörp. An disse Doog hebbt de Lütten in de Meldörper Kark to ween. Gottesdeensten warrt dat domols man wenige dat Johr över geben.

Dormit de christlig Globen un dat Amtshanneln beobacht un dörsett warrn kann, mutt sik in Dithmarschen wat doon. Op de Geest billt sik no un no Karkspelen, dorto en op de Insel Buisne (Büsum). In en Schenkungsurkunn vun 1140 sünd Lunden, Meldörp, Süderhasteed, Tellingsteed, Uthaven, Weddingsteed un de Insel Büsum opföhrt. Bald dorno billt sik op de Geest wiedere Karkspelen. - Un in de Marsch? Vun de Marsch is man noch wenig un nix to sehn. De Wurtlüüd sünd over al länger Tiet fix dorbi dat Watt mit System optohöhn. As sik um de gröttern Wurten vermehrt Lüüd ansiedeln köönt, billt sik ok in de Marsch rasch Karkspelen. Tosomen sünd dat nöössen veer op de Geest un veer in de Marsch. Weten mutt man, wokeen en Karkspeel grünnen will, mutt en Kark buden un en Paster anstellen. In Kloortext heet dat: Keen Geld, keen Karkspeel. In en Urkunn vun 7. Mai 1281 ünnerschriebt, uter Meldörp un Brunsbüttel, 13 Karkspelen en Verdrag mit Hamborg. Wöhren siegelt den Verdrag mit „S(igilum) sancti Nicolai in Worden“ un duukt somit eerstmols no buten hin urkundlig op.

En Karkspeel umfoot en fastleggt Distrikt. To dat Karkspeel Wöhren tellt veerteihn Dörper. No süm Öller opföhrt sünd dat: Wöhren, Grootbüttel, Hoochwöhren, Wellinghusen, Nannemannshusen, Poppenhusen, Niedenwisch, Edemannswurth, Edemannswisch, Niedenkroog, Överwisch, Wennemannswisch, Wall un Wackenhusen. - De Gemeen Friedrichsgabekoog kummt 1812, Ketelsbüttel 1974 hinto. Un af Harmswöhren is de nördlig Chrüschanskoog Deel vun de Karkengemeen Wöhren.

Mit dat preußische Landgemeenverfoten, 1867, folgt en strikte Scheed vun Karken- un Kommunolverwalten, statt Karkspeel heet dat nu Karkengemeen Wöhren.


St. Nicolai-Kark Wöhren vun 1281

Op de Wöhrner Wurt steiht förwiss 1281 en Kark. Se mutt twischen 1140 un 1281 buut worrn ween. Woans se utsüht, wo groot un ut wat se buut is, steiht narms schreben.


„Graf Gerhard de Grote fallt mit Frünnen un anhüürt Suldoten in Dithmarschen in. Den 7. September 1319 rückt he över Alversdörp bet Hemmingsteed vör.
Utsnitt vun de Billerkoort Dithmarschen, vun Peter Boeckel, 1559
Wöhren, gellt as riek. An 8. September överfallt en Trupp Rieders Wöhren. De Wöhrners neiht ut in de Kark. De Angriepers steekt de Kark kotterhand in Brand. Dat Blie op`n Doken smölt un drüppelt de Mannslüüd op de Köpp. Se hebbt nix mehr to verleren un breekt ut de Kark ut un sloot Graf Gerhard sien Kriegers in de Flucht. Man wenige köönt utkniepen un koomt mit süm Leben dorvun. De Wöhrners versekert de Hillige Jungfru Maria süm wüllt, wenn de Kark afbrennen schull, en niede buden, de schöönste un gröttste Dithmarschens.“

So schall sik de Slacht in Wöhren 1319, todrogen hebben.

Bekannt is somit, de Kark is mit Blie indeckt un de Wannen sünd gröttstendeels ut Holt. Uterdem weet man, datt de Kark mit en 3,00 bet 6,00 m hoge Feldsteenmuur umgeben is. Un se driggt den Noom Sankt Nicolai, den Schutzpatron vun Fischers un Kooplüüd.

De St. Nicolai-Kark vun 1319

De Wöhrners hoolt Woort un buut en niede Kark, mit twee Scheep, düütlig op de Koort to sehn. Dat Hauptschipp driggt en Dackrieder, woneem de Stunnglock in hangt. Dat Siedenschipp, ok Süder-, Nebenkark, Anbu oder niede Kark nöömt, is lütter, smaller un wat torüchsett. Johann Adrian Bolten, 1772–1782 Diakon in Wöhren, priest de Kark: … mit so ansehnlichen, steinernen Gewölben, einem so geräumigen Chore und überhaupt so kostbaren Einrichtungen versehen …als … Krone der Landeskirchen (Dithmarscher Karken) an.

Dat Hauptschipp hett grote Steengewölben, dat Süderschipp en holten Böhn. Twischen de Scheep steiht en Arkadenwand (Bogenwand). De fangt vun beid Scheep de binnersten Dackflächen op. Dat anfallen Regenwoter warrt in en Rünn ut Bremer Sandsteen no Westen un Oosten hin afföhrt. Beid Dokens sünd Sodeldokens. Mol heet dat süm sünd mit Fliesen, en anner mol heet dat mit Dackpannen indeckt. Villicht is dat wat loter anbuut Süderschipp mit Dackpannen indeckt. In en sieden, holten Glockentoorn, to Westen vör de Kark, hangt dree grote Karkenglocken.

  • De eene, 1.200 kg swoor, (klingend fis), driggt de plattdüütsche Inschrift: : „Maria bin ik gheheten – dat Kespel to Olden Worden let mi gheten. – S. Antonius“, dorto en latiensche Inschrift: „De Doden bekloog ik, de Lebenden roop ik, de Blitzen breek ik. Mien Stimm is de Stimm vun`t Leben, ik roop Jüm ton Gottesdeenst. Koomt! Gott sorg för mien Seel. Hermen Klinghe, de mi goten hett. – Anno Dei – M – CCCC – L – III“, (1453).
  • De twete, 300 kg swoor, (klingend d), driggt blots dat Dotum „Anno Dm – M – CCCC – XI – III“ (1493). Anmarken: De Tohl XI schall wiss en IX = 9 ween un warrt ut versehn verkehrt goten.
  • Över de drütte Glock is blots bekannt, datt se 1.057 kg wiggt un se de Stoot in`n I. Weltkrieg in Beslag nimmt.

De Kark is mit bannig kostbore Soken inricht, as dor sünd:

  • En 170 kg sworen bronzen Dööpketel
  • en ut Holt snitzten Dööpdeckel vun birum 1680
  • en Alabasterrelief vun 1613, stift vun Hinrich und Anna Kruße, wiest dat Hillig Obendmohl
  • en 20flammig Messingkroonlüchter vun 1643, stift vun Simon Henning Jungen Hebke
  • en Epitaph vun 1652, stift vun Bartholomäus Nagel, wiest dat Jüngste Gericht
  • en Karkenorgel, wokeen sik 1559 nowiesen lett, warrt 1593 dör en niede ersett
  • dorto koomt weertvulle Gold- un Sülversoken, Hilligenbiller, kostbores Altoortobehöör.

De Menschen sünd in`t Middelöller stark gottglöövsch. Se hebbt bannig Angst un Bang vör dat Feegfüür un glöövt ehr Selen mööt bet to dat Jüngste Gericht in`t Feegfüür lieden. Dat Sünnenregister bestimmt de Tiet in`t Feegfüür. Stift en Persoon en Nebenaltoor in de Kark, stellt dor en Vikar an, de Seelenmessen afhöllt, kann dit de Liedenstiet afkötten. Sunne Nebenaltoren, de vun en Vikar bedeent warrt, nöömt man Vikarien. Op Plattdüütsch heet se Lehn. In de Wöhrner Kark gifft dat 1527: een St. Katharinen-Lehn, St. Annen-Lehn, St. Gertruden-Lehn, Herrn Holtmann-Lehn, Herrn Boldewyes-Lehn, een Marien-Altoor un een Fronlieknom-Altoor. Wokeen disse Altoren inricht un över den Doot ruut ünnerholen will, sett dorför Gelder oder den Erdrag vun en dorför vörsehn Stück Land fast. Vikaren de dor anstellt sünd, sünd dorop anwiest disse Gelder mit Gewinn uttolehnen, um sodennig ehr finanzielles Inkomen aftosekern. Banken un Spoorkassen gifft dat domols ni. Wokeen sik Geld lehn will kann en vun de Vikaren opsöken, de dat süm anvertruut Kaptool för 6 2/3 % an anner Lüüd utlehnt.


Holtmann un Boldewyes koomt alleen för süm Lehn op. Un de annern Lehn? - In`t Karkspeel Wöhren sünd veer Gillen bekannt: Gilde unserer lieben Jungfrau (Marien-Gill), Heilige Leichnams-Gilde, Antonius-Gilde un Gertruden-Gilde. Gillenbröder hebbt bi Not, Leed un bi Striet tru un fast tosomentostohn. Starvt en Mitglied, hett de Gill för en orntlig Beerdigen to sorgen. Jeden Johr sünd för inslopen Gillenbröder un Wohltäter an Middeweken vör Reminiszere un Trinitatis, in September Middeweken no Kreuzerhöhung un in Dezember Middeweken no Sankt Lucia Selenmessen un Vigilien aftoholen. En bestimmten Bedrag vun de Gilleninnohmen kriggt jeden Johr de Kark. Somit dörssen de Gillenbröder tominnst bi veer Nebenaltoren un Vikaren Geld tostüren. Ok de Gillen lehnt Geld an anner Lüüd ut. De Zinsfoot bedriggt 6 2/3 oder 6 1/4 %.
So op Oort kann de Südansicht vun de St. Nicolai-Kark Wöhren vun 1319 utsehn hebben.
Vertellen, in`t Süderschipp schüllt Dodenköpp vun in Dithmarschen fullen Odelige inmuurt ween, kann man ruhig as Snackerie afdoon. Veelmehr dörst sik dat um den Anbu mit Beenhuus un Sakristei hanneln. Dat Wöhrner Beenhuus is eenzigst Bewies, watt dat in Dithmarschen Beenhüüs geben hett. No de Reformatschoon fallt disse Dodenkult weg. – In överigen is de Wöhrner St. Nicolai-Kark vun 1319 de eerste gotische Hallenkark in Dithmarschen.

In Dithmarschen bringt 1532 dat Inföhren vun de Reformatschoon grotes Verännern mit sik. Allns an Gegenstänn in de Kark, watt op katholsche Tieden hinwiest, verswinnt. Ni anners steiht dat um de Nebenaltoren. Vikaren un Seelenmessen höört nu to de olen Tieden. In Wöhren warrt, jüst so as in`t överige Dithmarschen, de katholschen Pasters gegen evangeelsche utwesselt.

Leider mutt de schöne gotische Hallenkark 1777 wegen Insturzgefohr sloten warrn. Dat Karkspeel kofft vun Buur Johann Karstens den Stall (Materioolhuus), Hobenstroot 17. Se loot den Stall twee Fook länger un 2,00 m breder moken. De gotische Blendnischengevel kummt ut dat Süderschipp ruut un hier to Oosten in den Gevel rin. De Binnerwannen kriegt en witten Anstrich, Balkens un Holtstünners gröne Rankmolerien. De Ingangsdöör kriggt boben över en Rundbalken, mit den plattdüütschen Spruch: ICK WILL JU EEN NIE HERTE UNDE EENEN NIEN GEIST IN JU GEVEN (Ik will Jüm en niedes Hart un en nieden Geist in Jüm geben; Hesekiel 36,26). Bet 1788 deent dat Materioolhuus dat Karkspeel Wöhren as Ersatzkark.

De St. Nicolai-Kark vun 1319, mit en Glockentoorn för sik, is in den Logeploon strekelt dorstellt. Infögt is de hüütig St. Nicolai-Kark vun 1788. Stroten ennd an de Karkhoffsmuur.


Lageplan2.jpg
  • Büterlängde vun`t Hauptschipp 170 Foot x 0,29889 m 50,8113 m
  • Büterlängde vun`t Süderschipp 116 Foot - 36,6712 m
  • Brede vun beid Scheep tosomen 80 Foot - 23,9712 m
  • Lichte Wiede vun`t Hauptschipp 38 Foot - 11,3578 m
  • Lichte Wiede vun`t Süderschipp 32 Foot - 9,5644 m
  • De Längde vun`t Beenhuus mit Sakristei 24 Foot - 7,1734 m
  • De Muurhööchde bet no de Traufe 28 Foot - 8,3689 m
  • De Muurdickde bedriggt 5 Foot - 1,4945 m
  • Dat Moot vun den Glockentoorn is ni künnig, villicht - 5 x 5 m
  • Längenmoot vun den Karkenplatz ca. 66,00 m
  • De Brede vun den Platz bedriggt ca. 42,00 m

St. Nicolai-Kark vun 1788

Dithmarschen, warrt 1559 vun`t Königriek Dänemark in de Mangel nohmen, in de Kneen dwungen un mutt opletzt dat Hanndook smieten. König Friedrich II vun Dänemark nimmt den Süden, Herzog Johann vun Hadersleben de Merrn un Herzog Adolf vun Holsteen den Noorn Dithmarschens. Herzog Johann starvt 1580, un is ohn Arben. De annern beiden deelt de Merrn ünner sik op un sodennig 1582 Dithmarschen in Noor- un Süderdithmarschen, leider ok dat Karkspeel Wöhren in Karkspeel Noor- un Süderwöhren. Vun wegen de Kark ännert sik nix.


Materioolhuus Wöhren vun 1519, Interimskark vun 1777 bet 1788
Se blifft as Institutschoon tostännig för dat glieke Gestrich. En Kuriosum is, watt dat in Noordithmarschen liggen Noorwöhren un dat in Süderdithmarschen liggen Süderwöhren för`t Ünnerholen un den Tostand vun de Kark instohn mööt. Nu, no rund 200 Johr mööt beid Karkspelen wegen en Karkenniebu op en Stück komen, wat sik as bannig langbeenig ruutstellt. - Wenn blots dat leve Geld ni weer. - Noorwöhren will afsluuts keen Niebu. Süderwöhren will jüst dat un is ok willens dat Geld dorför optobringen. Endlig, 1785 enigt sik beid Parteien op en Niebu, mit Sittplätz för 400 Personen.

Karkenbumeister Johann August Rothe ut Altenburg/Thüringen wohnt al wat länger in Ahrensborg. He kriggt an 10. Januar 1786 den Toslag. In twee Johr mutt he mit den Niebu fertig ween un sik solang in Wöhren opholen. Rothe sien gesamtes Honorar bedriggt 1.200 Mark. Blifft he mit de Busumm, ohn Hand- un Spanndeenst, ünner 39.000 M schall he dat duppelte himm. Will Rothe de Provischoon instrieken, mutt he insporen, wo dat man blots mööglig is.

Vör`t Eerste överdriggt de Karkenbuutschuss de Geschäften an Jacob Engelbrecht, den rieksten, Landesvullmacht Johann Martens, den ansehnsten, Peter Stahl, den wull plietschten. Sporen is eerste Christenplicht, ümmer no dat Motto, wokeen an meisten oder wenigsten bütt, kriggt den Toslag, all jenodem. Süm leggt denn ok glieks los. – Ganz so gau denn doch ni. - Eher överhaupt wat losgeiht, mutt rund um de Kark op den Begräffnisplatz, allns wat ut de Grund kickt wegreten oder mit de Eer liek mookt warrn. Enige Kellergraffsteden bliebt för den Fall en Inwohner starvt in de Butiet. Hein Jürgens beerdigt de in dat Beenhuus afleggten Knoken in en vun im utkleit Kuul. As he meent he hett ni noog Geld dorför kregen, kriggt Hein veer Kannen Branntwien bobento. Over nu geiht`t los. De Günstigste will för den Karkenafbruch 975 M hebben. De Dackpannen warrt för 145 M verhökert, de Feldsteen för 526. Tosomen mit den Verkoop vun Schieferplatten, Blie, Mönchspannen un Füürholt deckt de Summ so teemlig de Afbruchkosten. - Dat haut je al guut hin.

Um Muschel- un Branntkalk mutt man sik al Midde 1785 kümmern. Dat Beschaffen vun 1.200 Tünns Muschelkalk warrt utschreben. Eher man mit Muschelkalk muren kann, sünd vörweg enige Arbeitsgäng nödig. As Eerstes mit Schipp to Ebbtieden Muschelbänk anstüren, de Muscheln afbuden, no`n Hoben mit den Kroom un in Tünns op Spannwark umloden. Af mit de Tünns no Wöhren an Swatten Weg, in den Goorn vun de Gastweertschopp „Olden Wöhrden“ afloden. Hier warrt de Muschelscholen an Oort un Steed dör mohlen oder stampen fien mookt. Bökenholt warrt opschicht, mit Teer övergoten, den fienen Muschelkroom hoochop doröver, allns mit Eer afdeckt un Füür ünnerbött. Alleen 60 Föhr Bökenholt un twee Tünns Teer sünd nootwennig. Villicht hett man sik dat so vörtostellen, as wenn en Köhler en Meiler mookt. Dat Brennen duurt op alle Fäll wücke Doog.

Bi Muschelkalk lett sik guut wat an Geld insporen. Grote un Kinner kratzt vun de Afbruchsteen den Muschelkalk af un sammelt den Gruus in gröttere Duttens. Dissen olen Muschelkalk kummt ok in den Goorn an Swatten Weg ton Brennen. Man dört wull annehmen, datt mit den olen Schiet dat niede Fundament muurt warrt. Oder warrt he den nieden Muschelkalk bimischt? 420 Tünns gotländschen Steenkalk levert M. Wittgreff, Hamborg. De Hamborger Kalk kummt los op Schipp in`n Wöhrner Hoben an. Hier heet dat mit Körf op Buwogens umloden un denn mit Spannwark hin no Wöhren in den eben nöömten Goorn, woneem extro en Holthütt ton logern vun Steenkalk buut worrn is. Dor sik dat bi Steenkalk um Branntkalk hannelt, mutt he vör`t Verarbeiden löscht un in en Kalkkuul opwohrt warrn.

Muurutsnitt, links vun`t Diakonoot, niet utfoogt mit Muschelkalk
Vun Geld un betohlen is bether wenig un nix seggt worrn. Mit dat Geld un dat Betohlen verhöllt sik dat so: „Wokeen de Musik bestellt, mutt se ok betohlen“. In Kloortext heet dat, dat Karkspeel Wöhren is alleen dorför tostännig. Toschüss gifft dat vun keeneen Steed. Dat Karkspeel is op en groten Dutt Dorlehnsgelder anwiest. Banken un Spoorkassen söcht man domolig Tiet vergebens. Peter Stahl is de hele Tiet över ümmer woller mit en Kutscher in Soken Geldbeschaffen ünnerwegens. Mit Utnohm vun 18.000 Mark, de de Landschopp Süderdithmarschen, soveel as Kreis Süderdithmarschen, utlehnt, kummt da överige Kaptool vun Privotpersonen. Disse Dorlehnssummen bedreegt twischen 300 un 7.000 Mark. De Zinsfoot bedriggt dörweg 4 %. De gröttsten Geldbedrääg in Wöhren lehnt Jacob Engelbrecht, Johann Paulsen un Johann Voß ut. Uter in`t Karkspeel Wöhren wohnt Geldgebers bet ganz in Altona, insgesamt sünd dat över dörtig Lüüd. För jeden Geldempfang un Geldtransport mutt Peter Stahl grood stohn. - Hoot af för dissen Mann.

Enn Mai 1786 fangt de Buarbeiden an. Peter Stahl besorgt bald dorno för den Buutschuss alleen de Geschäften: Gelder verwohren, Daglöhner annehmen, Materiool beschaffen, allns betohlen, sik ümmer woller op de Busteed sehn loten un wat sunst noch allns. Jo, Peter Stahl hett würklig veel um de Ohren, wegen Materiool mitünner ok richtig Arger, ton Bispeel mit de Tegelsteen.


Muurmeister Johann Urban Dühring, Brunsbüttel, kriggt de Muurarbeiden tosproken, mit de Oploog gude Gesellen antostellen un disse gefälligst ton Arbeiden antodrieben. De Arbeitstiet is vun morgens Klock veer bet obends Klock süss, ünnerbroken vun een Stunn Meddag. En Muurmann verdeent domols 1,50 Mark de Dag, de Meister 2,00 Mark. An en poor Bispelen kann sik jeder sülm utreken, woveel man hüüt gegenöver domols, för verschedernerlei Soken betohlen mutt. För een Doler (3 Mark) kriggt man: 6 kg Fleesch oder 12 kg Brot, 1 kg Tabak, 250 g Tee, een Poor Schoh oder een Hemd. De Dööpengel, in de Kark, kost ton Bispeel 47,00 Mark.
Aquarell vun 1788

286.000 Tegelsteen levert Tegelien ut de Ostegegend, in Neddersassen. Tosomen, mit Fracht, mutt P. Stahl rd. 6.000 M hinblödern. Den Transport mit Peerd un Wogen, vun Wöhrner Hoben no de Busteed, mutt dat Karkspeel in Hand- un Spanndeenst besorgen, un kost sodennig nix. De Muurarbeiden goht fix vun de Hand, ok wenn de Muurlüüd, vun wegen de slechten Steens, bannig an`t quarken sünd. Toletzt warrt Peter Stahl dat över. Meister Dühring mutt verreisen un en eernsthaft Woort mit de Leveranten snacken. – För wenig Geld gifft dat man ok blots wenig Qualität. – Dühring sien Mission verlöppt in Sand.

Holt för de Timmerarbeiden, Sporen, Balkens un so, levert Graf Rantzau, Bredenborg. De utsöchten Boomstämm koomt mit Schipp no`n Wöhrner Hoben un mit Spannwark to Dörp. Op de Busteed warrt de Boomstämm mit `n Deessel vun Hand glatt behaut un op Längen to Pass soogt.


In August 1787 is Richtfest. Bet allns wiedere fix un ferdig is duurt dat bet September 1788.

De Karkenruum, vun veel Doogeslicht utlücht, is afsehn vun man wenig Zierroot ut Blattgold, vun slichte Schöönheit.


Kroonlüchter vun 1643



Inschrift: ZU GOTTES EHREN UNDT IHRER GEDAECHT NIS HAT S (Simon) HENNING JUNGEN HEBKE DIESE KROHNE IN DIESER KIRCHEN VEREHRET IM JAHRE 1643.








Den överut smucken, holten Dööpdeckel kann man vundoog in`t Landesmuseum Möldörp bewunnern.







In`t 18. Jh. find man in Niebuden vermehrt Kanzelaltoren. Karkenbumeister Rothe is op de Hööchde vun de Tiet un versüht de Kark mit en Kanzelaltoor. De
Dööpengel vun 1788
Snitzerien stammt vun Bildhauer Hans Holtmeyer, Wewelsfleth. Jüstso koomt Utgang vun`t 17. Jh. in protestantische Karken holten Dööpengels in Mood. In Sleswig-Holsteen sünd in`t 18. Johrhunnert 62 Karken dormit utstaffeert. Hüüt sünd man noch 23 in Gebruuk. En Dööpengel, vun Holtmeyer snitzt, sweevt an en Iesenstang in`n Altoorruum vun de Wöhrner St. Nicolai-Kark.


De Altoorruum is man eng bemeten. Den 170 kg sworen, bronzen Dööpketel un den holten Dööpdeckel hett de Karkenbuutschuss, sachts wegen to wenig Platz in`n Altoorruum, verkofft. De Dööpengel bruukt so guut as keen Platz un lett sik to de Dööp so wiet rünnertrecken, as dat nödig deit. To glieker Tiet is sun Engel hoochmodern, sodennig genau richtig.


En niede Karkenklock levert Klockenmokermeister H. Magnus, Heid.

Dat fierlig Inwiehen an 21. September 1788 is ganz wat utergewöhnligs. Hüüt worr man seggen:„Dat Highlight in Dithmarschen“. Extro
KirEinbl09.jpg
anhüürt Opsichtspersonool mutt buten för Ordnung sorgen. All Lüüd wüllt de niede Kark sehen. De Kark is övervull.


De Gesamtkosten vun den Karkenniebu beloopt sik op 72.223 Mark, somit meist duppelt so veel as veransloogt worrn is. Zinsen för de Dorlehnsgelder koomt noch dorto. Dat Finanzieren vun dat Fremdkaptool süht so ut:

  1. Jeder Buur mutt pro Morgen Land een Mark Karkenstüren betohlen
  2. Jeder Inwohner mutt Kopp- un Füürherdstüren betohlen
  3. Jeder, de keen Hand- un Spanndeenst moken kann, mutt dat in bor Geld betohlen
  4. Jeder Huusegendömer mutt tominnst twee Sittplätz in de Kark kopen
  • vöörsten Sittblöck pro Sittplatz 40 Mark
  • achtersten Sittblöck pro Sittplatz 30 Mark
  • op de Empore pro Sittplatz 30 Mark
  • de groten Logen (veer Sittplätz) 400 Mark
  • de lütten Logen (veer Sittplätz) 200 Mark.

Rieke Buren vun`t Karkspeel nehmt mit ehr Famielen vöör in de groten Logen Platz. Wokeen ni so veel Geld hett begnögt sik mit de um de Hälft billigern lüttern Logen. De Logenfinstern in de Dören loot sik mit en Stoffgurt no nerrn open moken. Vöör in de Blöck sünd de Sittplätz, as al seggt, dürer als in de achtersten un op de Emporen. Sittplätz mang de Blöck sünd arme Karkenbesökers todacht.

Domols gifft dat Stöhl för Fruns- un Mannslüüd. De rechte Siet in de Kark is för de Frunslüüd ton Platznehmen. Op de linke Siet dörbt dorgegen blots Mannslüüd sitten.

Karktoorn mit Teltdack
Nu hett Wöhren woller en niede St. Nicolai-Kark, in barocken Stil, 30 m lang, 13 m breet, mit en 42 m hogen Karktoorn.

Man schood is, de Wöhrners hebbt ni lang Freud an den Karktoorndoken. Al vör dat Inwiehen un ok dorno mööt Kupperplatten utwesselt, to guterletzt kumpleet uttuuscht warrn. An Enn kummt man 1812 ni um dat Afrieten vun den Toorndoken um rum. De Toorn kriggt nu en sieden Teltdoken.

Dormit ni noog, de Toorn nüült egoolweg no Westen hinto. 1950 fallt eerste Steenbrocken ut dat Muurwark ruut. Dat Glockenlüden is ni mehr mööglig. De Karkenvörstand beslütt in Mai 1956 den Afbruch un en Niebu mit en Glockenstohl, nu för veer Karkenglocken. To de beiden olen gesellt sik nu twee niet anschaffte. De en, 400 kg swoor (klingend h), mit de Inschrift: „Lasset Euch versöhnen mit Gott, 2. Kor. 5,20, - Gestiftet im Zusammenhang mit dem Wiederaufbau des Kirchturmes - 1956“, schafft de Karkengemeen an. De twete, 600 kg swoor (klingend a), spandeert de Wöhrner Börger Reimer Winckelmann. Se driggt de Inschrift: „O Land, Land, Land, höre des Herrn Wort, Jer. 22,29 – Gestiftet von Reimer Winckelmann, zum Gedächtnis an seine Frau Sophia, geb. Carstens - 1956“.

Op dat Bild vun 1909 is links un rechts en iesern Köhlen-Oben to sehn, womit domols de Kark bött warrt.


Sicht in de Kark 1909


Loterhin warrt se dör twee iesern
Gussiesern Oben vun de Fa. Esch & Co., 1948 in Mannheim buut
Köhlen-Obens utwesselt,

de bet 1967 Warms in de Kark levert.



Rechts is en Oben afbillt. - Man kann den Oben vundoog in`t Landesmuseum Möldörp bekieken.



Hütttodoogs besorgt en Zentrool-Warmwoter-Heizung dat Böten in de Kark. En Gas-Brennweert-Ketel levert dorför de nödig Hitten.


Egool ut watför Richt man no Wöhren kummt, de merrn op de Wurt stohn, över allns överhinkieken St. Nicolai-Kark to Wöhren grött al vun Wieden mit ehrn 29,50 m hogen Karktoorn.

Widmung Bumeister Johann August Rothe

Versteken, achter, binnen in`n Altoor, hett sik Bumeister Johann August Rothe op en Tofel mit en Andenken verewigt:


InschriftAltar6.jpg
"Ik verloot di nu, du weerst de Gegenstand vun mien Arbeit. Din Wark keem ut dat Binnerste vun mien Ploons. De Vörsicht hett mi wunken di vör`n Dag to bringe. Ik weer dat Warktüüg. Dör sien Bistand keemst du to dien Vörbild. Du büst ganz dat Wark vun mien Hannen. Stoh nu fast un unerschüttert in dien Jungfruuns-Gestalt op de hööchste Dithmarscher Landschopp. De Segens Strööm ströömt op ewig in dien Gegend, dormit ok dien Smuck sik vermehrt. En duurhaften Freden weest op Ewig, dormit di keen Fiend toschannen mookt. De hööchste Schutz weest um di, datt di keen Blitz in Flammen sett un keen Storm twei mookt. To Gottes Ehr musst dien Duur bet op de lotste Tiet blieben un mien Andenken erholen.“ Johann August Grothe ut Altenburg in Meisen.

Geborn den 23 Mai 1734“

Karktoornklock

Bi de allmächtig Kark vun 1319 is op dat Hauptschipp en Dackrieder. Dor binnen is de Stunnenglock. Vunwegen Klock mit Klockenwark tappt wi för`t Eerste in Düstern. Överlevert is nix.

In’t Middelöller warrt mennig Soken vun Glockenslääg künnig mookt, so as: wonehr man beden schall, dat Stadtdoor op is, bi uns, wenn Stormfloot oder Füür utbroken is. Ton eenen is de Küster tostännig, ton annern jeder, de de Gefohr wiest warrt. För denn Fall hangt en langes Seil vun de Karktoorn-Glock bet no de Eer hindool. Dat Bedenen vun de Stunnenglock in den Dackrieder vun de Kark vun 1319 fallt sachts den Küster to.

Eerst dat mechanische stüren vun en Röderwark
Turmuhrenfabrik Ed. Korfhage & Söhne Osnabrück, 1960
mookt dat buden vun genau gohn Karkenklocken mööglig. In`t 14. Johrhunnert sett sik sodennig in ganz Europa de „Röderklock“ (Räderuhr) dör. Nu froogt sik blots, wonehr sik son Klock in Dithmarschen, vörrangig in Wöhren bewunnern lett?

As söbenteihnhunnertachtuntachendig de niede St. Nicolai-Kark buut warrt kriggt se ok en niede Karkenklock. Somit mutt dat in de Vörgängerkark al en geben hebben. Frogt sik blots wo lang. Arm is dat Karkspeel Wöhren je jüst ni. Möögligerwies hett al in`t 16. Jh. en Karkenklock de Tiet anwiest un de Glocken lüden loten.

Endoon, as 1956 de Karktoorn afbroken un nied buut warrt stellt man fast, de ole Klock bruukt gorni eerst woller inbuut warrn. Se is op un ni mehr to repareren. För en niede Karkenklock fehlt over dat nödige Kleengeld. Vele Inwohners wüllt en niede Klock, griept in den Geldbüdel un spandeert Geld. An 2. Februar 1960 is dat so wiet, en niede Karkenklock lett de Glocken lüden un wiest endlig woller all Lüüd de Tiet an. Un dat Schöönste, se is bobento ok noch mit en Beedklock utstaffert.

Nanu, wat is dat denn, to Süden wiest de Klock dit an, to Westen dat un to Noorn noch wat anners? „Ist de Strom wull utfullen“ meent de Lüüd, „un nu mutt se niet instellt warrn“. – Nix vun dat, - de Klock tickt ni richtig.

So süht en modernes Klockenwark ut
Mit son Toornklock hett sik dat man sowat, vunwegen um de Eck en Klockenmoker anropen, is ni. Klockenmokers, de sik mit en Toornklockenwark utkennt sünd dünn seiht. Over de Karkenvörstand finnt en. – De Klock geiht woller. Dat duurt over ni lang, wiest all de Wiesers woller wat anners an.

Wekenlang deit sik nix. Denn kummt `n frischen Klockenmoker un versöcht sien Glück. No `n Tietlang geiht dat Speelwark vun vöörn los, stohn, gohn, stohn. Op en Oort is de Worm dor bin. De Klock steiht mehr, as se löppt.

De Vörgängerklocken hebbt 200 Johr un länger dörholen, un disse schall al no rund fofftig Johr op ween? Dat is je wull meist ni mööglig. Un doch is dat so.

De Karkenvörstand warrt dat endgüllig över. Mit dat Repareren is Sluss. En Firma kriggt den Opdrag en elektronische Klock intobuden. Disse Digitalklock stüürt nu automatisch dat Slagwark, dat Lüdenwark, de Beedglock un de Klockentieden.

En Woort achterran

Op en Oort un Wies hebbt de Wöhrners mit süm Karken Pech.


St. Nicolai-Kark Nr. 1:

Mitschick schull man annehmen de eerste St. Nicolai-Kark vun Wöhren kunn nix wat anhebben. Se steiht op de hööchste Wurt in de Marsch. Wat schall so en Kark al grootmächtig passeren? Un doch schall se blots bi hunnert Johr rum old warrn.

Satan, Düvel noch mol, Gerhard de Grote hett je wull noch nix vun`n leven Gott höört. Dissen Briet lett 1319 bi den Överfall op Wöhren de Kark eenfach in Brand steken.

Wat nützt dat schimpen, de Kark brennt total af.


St. Nicolai-Kark Nr. 2:

De Wöhrners buut sik nu en buten all Moten grote Kark, mit en över 50 m lang Hauptschipp un blangenan en över 36 m lang Süderschipp. - Hebbt süm dat mit de Grötte överdreben? Jedenfalls warrt de Kark no 458 Johr vun de Bupolizei wegen Insturzgefohr sparrt.

Nu lett sik je dor wunnerbor över strieden: Höllt de Wurt dat allmächtig Gewicht ni Stand? Sünd de Fundamenten ni stark noch? Hebbt süm bi`t Materiol spoort?

Dat Jammern nützt nix, dat is nu so, as dat is.


St. Nicolai-Kark Nr. 3:

Vun 1786 bet 1788 buut de Wöhrners ehr drütte St. Nicolai-Kark, mit en 42 m hogen, överut smucken Karktoorn. De Toorndoken is ganz un gor mit Kupper infot, in de Merrn no all Sieden hin open, as Utkiek över de wiede Marsch.


De Karktoorn:

Man hett sik dat so schöön utdacht. Over mit de Kupperplatten, dor hett sik dat man wat mit. Al vör`t Inwiehen un kott dorno mööt de Kupperplatten ton Deel utwesselt warrn. Dat duurt gorni lang mööt all Kupperplatten raf un niede rop. Opletzt is de Doken ni mehr to retten un warrt dör en siedes Teltdack ersett. En Smuckstück süht wohrhaftig anners ut. Wo kann blots sowat angohn? Weer dat en Fehlkonstruktschoon? Weer dat Pfusch an Bu? Weer sowat nix för uns rusig Witterung in`t Winterhalfjohr?

Dat hölp nu allns nix, de Wöhrners mööt nu so dormit lang.


Dat Bütermuurwark:

De Tegelsteen in`t Bütermuurwark! – Vun Anfang an schimpt de Muurlüüd op de schetterigen Steen. – Nu hebbt wi den Saloot! No man 160 Johr blödert un bröckelt bi`t Karkenschipp een non annern Steen hellisch af. Dat süht ni blots slecht ut, noch slimmer, Reparaturen loot sik ni mehr opschuben. Rund um dat Karkenschipp warrt de bütersten Steen no un no afkloppt un niede Tegelsteen vörmuurt. Tja, dat harr ni nödig doon, harr man Tegelsteen vun betere Qualität kofft. Sporen un sporen, dat is mitünner sun Sook. As man süht kann an Enn de Schuss bös non Achtern losgohn.


De Karktoorn un de Karkendackstohl:

En Last harrn wi al mol mit den Karktoorn. Nu kummt en niede hinto. De Toorn nüült so dull no Westen, dat en Niebu de Folg is. Hierbi mutt to Westen een Sporenpoor vun den Karkendackstohl no Osten hin versett warrn.

2008 kriggt de Kark en niedes Pannendack. De Experten stellt dorbi fast, de ganze Dackstohl is total ut Loot. He nüült no Westen gegen den Karktoorn. De Rundwalmdoken, to Oosten vun de Kark, drückt mit sien unbannig Gewicht no Westen gegen den överigen Karkendackstohl. De Dackstohl hett keenerlei Streben, ni gegen Winddruck, ok ni gegen dat grote Gewicht vun den Walmdoken. He mutt, watt he will oder ni, no Westen nogeben. Jeden Storm, de an den Dackstohl rüttelt, is Gifft för de Konstruktschoon. Nu over warrt „Nogels mit Köpp“ mookt! Bi den Dackstohl warrt to Süden un Noorn vun binnen ünner de Sporen boben un nerrn över de ganze Dackstohlbrede en U-Iesen anschroben. An disse U-Iesen warrt wollerum Iesenstangen vun nerrn links schreeg no boben rechts un vun nerrn rechts schreeg no boben links anschroben. De Dackstohl kann sik nu ni mehr rippen un röhren, eerst recht ni mehr no Westen gegen den Karktoorn drücken.


An Enn mag sik jedereen sülm sien Gedanken moken över dat Pech mit de Wöhrner St. Nicolai-Karken.

Schrievguut

Nu warrt sik mennigeen frogen, woneem weet de Schrieversmann dat allns her?

Geern nööm ik folgen Quellen, de dissen Opsatz togrunn liegt:

  • Bünz, Prof. Dr. Enno. Dithmarschen, Landeskunde, Kultur, Natur, Nr. 4. Boyens Medien GmbH & Co. KG, Heide, 2005
  • Cuveland de, Helga und Ernst. Taufengel in Schleswig-Holstein und Hamburg. Christians Verlag, Hamburg, 1978
  • Hansen, Prof. Dr. Reimer. Geschichte der Kirchengemeinde Wöhrden. Westholsteinische Verlagsanstalt Boyens & Co., Heide, 1928
  • Mensing, Otto. Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch. Wachholz Verlag, Neumünster, 1927
  • Nissen, Nis R. Staat und Kirche in Dithmarschen. Westholsteinische Verlagsanstalt Boyens & Co., Heide, 1994
  • Ploog, Horst. Geschichte der Gemeinde Wöhrden. Hrg.: Gemeinde Wöhrden, 1997
  • Ploog, Horst. Wöhren vun nix op hüüt. Pro BUSINESS GmbH, Berlin, 2008
  • Thomsen, Johann Wilhelm. „200 Jahre St. Nicolai-Kirche Wöhrden“, Festschrift, September 1988
  • Thomsen, Johann Wilhelm. Dithmarschen, Landeskunde und Heimatpflege, Nr. 1. Westholsteinische Verlagsanstalt Boyens & Co., Heide, 1992


Biller un Fotos

Biller un Fotos ohn Angoben heff ik sülm bistüürt.


Wokeen dat eene oder annere ni klook kriggt, kann dat hier nolesen.

  1. Slacht: Schlacht, Geschlecht, Herkunft, Gattung; Bezeichnung für Geschlechtsverbände in Dithmarschen
  2. Uthaven: Untergegangener Ort bei Brunsbüttel
  3. Vigilien: Fastentage vor hohen kath. Festen
  4. Beenhuus: Beinhaus. Knochen, mhd., ahd. = bein, ist noch in den Begriffen Gebeine, Beinhaus erhalten. - Beinhäuser gehören im Mittelalter zum Bestandteil vieler Friedhöfe. Wann am Wöhrdener Süderschiff der Anbau von Sakristei und Beinhaus, auch Kalkhaus genannt, erfolgt, ist nicht bekannt. Das Beinhaus dient nach Auflösung von Gräbern zur Wiederbestattung der Gebeine, und wird in Dithmarschen nach der Einführung der Reformation sein Ende gefunden haben.
  5. Fook: Fach
  6. Süderwöhren: Gemeinde Wöhrden
  7. Tünns: Es ist kein Gewichtsmaß, es sind hölzerne Transportfässer. Eine Handelstonne fasst z. B. 138 l Kalk
  8. Kalkkuul: Kuul = Grube, Kalkkuul = Kalkgrube
  9. Sporen: Sparren
  10. Bredenborg: Breitenburg
  11. Deessel: Dechsel, Queraxt, Breitbeil, Zimmermannsbeil, dessen Stiel rechtwinklig zur Scheide steht

Text: Horst Ploog


Finden

Durchsuchen
Startseite
Vorwort
Gruppe bei Facebook
Alle Artikel
Aktuelle Ereignisse
Letzte Änderungen
Zufällige Seite
Erste Schritte
Support
Bearbeiten
Quelltext anzeigen
Bearbeitungshilfe
Seitenoptionen
Diese Seite diskutieren
Neuer Abschnitt
Druckversion
Kontext
Versionen
Links auf diese Seite
Änderungen an verlinkten Seiten
Meine Seiten
Anmelden / Benutzerkonto anlegen
Spezialseiten
Neue Seiten
Dateiliste
Statistik
Mehr …