Dithmarschen-Wiki

Druckversion | Impressum | Datenschutz

Anthonius-Wilde-Orgel

Aus Dithmarschen-Wiki

Inhaltsverzeichnis

Anthonius-Wilde-Orgel vun 1593 in de St. Nicolai-Kark Wöhrden



Anthoniuswildeorgel.jpg


So fangt allns an

In Düütschland sett sik af dat 9. Johrhunnert de Orgel as Karkenmusikinstrument allgemeen dör.

„1559 fallt de Dänen över Dithmarschen her, winnt den Krieg un hebbt nu dat Seggen. Dor se nieschierig sünd, wo riek oder arm Dithmarschen is, mööt de Karkspelen süm Vermögen op`n Disch leggen. De Wöhrner Karkspeelsvoogt föhrt in dissen Tosomenhang ok de Karkenorgel in sien Bestand op.“

Somit is seker, in Wöhren gifft dat 1559 en Karkenorgel. Wo old is se denn al, 100 oder 200 Johr, oder noch öller? Wi weet dat ni. Förwiss hebbt de Dithmarscher Karkspelen no den verloren Krieg an dat Dänsche Königshuus Stüürgelder aftoföhren. Liekers is dat Karkspeel Wöhren teemlig riek. Villicht is de Orgel to lütt, ni op den niesten Stand un Geld rinsteken lohnt sik ni mehr. Jedenfalls schall no den Willen vun`t Karkspeel Wöhren 1593 de Kark mit en niede Karkenorgel utstaffeert warrn.

Anthonius-Wilde-Orgel vun 1593

Anthonius Wilde is Schöler un loter Meistergesell vun Hans Scherer den Ölleren. He hett sien gröttste Schaffenstiet vun 1571–1611. Af Anno 1593 is Anthonius Wilde egenstännig Orgelbumeister un wohnt to de Tiet in Otterndorf. De Mann kriggt den Opdrag in de Wöhrner Kark en niede Orgel intobuden.

Eher Wilde mit sien Gesellen Bockelmann un Moitzen mit den Orgelniebu losleggen kann, mutt de ole Orgel ruut. Wat vun Nutzen is warrt nöössen bi den Orgelniebu woller inbuut. Twee Registers schüllt ut de Vörgängerkark stammen. De öllsten Piepen sünd denn wull al 500 Johr old. De Arbeiden goht fix vun de Hand. Al en Johr loter is allns ferdig. De Karkenorgel besitt dree Manuale, Hauptwark, Böverwark un Rückpositiv, 27-tönig Pedool, 32 klingen Registers un 1.757 Piepen. De grote Anthonius-Wilde-Orgel is en Prunkstück un passt so richtig to de mächtig Wöhrner St. Nicolai-Kark vun 1319.

Dat Karkspeel Wöhren mutt deep in de Tasch griepen. Anthonius Wilde kriggt för sien Arbeit 2.850 Mark Lübsch, för domolig Tiet `n barg Geld. - Ton Vergliek: För de sülbige Summ kreeg man rd. 180 gude Peer. - De Verkoop vun de Karspeelssmeed bringt 250 Mark in. De mit de Kark verbunnen Wöhrner Gillen spandeert tosomen 1.192 Mark. Den Rest vun 1.408 Mark Lübsch bringt dat Karkspeel sülben op. - Jo, dat steiht fast, in`t Karkspeel Wöhren gifft dat sachts ni blots een rieke Person.

De berühmte Orgelbumeister Arp Schnitger vergröttert 1682 mit den Inbuu vun twee Registers de Orgel un verbetert sodennig förwiss ehrn Weert. – Endoon, de Wöhrner Orgel gellt as gröttstes un weertvullstes Wark vun den Otterndorfer Orgelbumeister Anthonius Wilde.

De schöne gotische St. Nicolai-Kark vun 1319 mutt 1777 wegen Insturzgefohr sloten warrn un 1786 en Niebu wieken. Eher dat mit den Karkenniebu losgeiht, nimmt Orgelbumeister Mittelhäuser de Orgel ut`n-een un logert se fachgerecht in. 1788 buut he se mit en nieden Prospekt, Vööransicht vun de Orgel, woller in. De Anthonius-Wilde-Orgel warrt över de Johren hegt un pleegt.


De dänsche Orgelbufirma Marcussen & Söhn restaureert 1858 de Orgel. Dat is je schöön un guut, over woso disse Lüüd dat Rückpositiv un 11 Registers utbuut un de schöne, weertvulle Orgel gewissermoten ton Kröpel mokt, is ni to verstohn. 1959-60 restaureert der Orgelbufirma Kemper & Söhn, Lübeck, de Orgel. Uterdem buut de Fa. teihn Registers woller in.
PedalefürBlasebalg.jpg
Neithard Bethke, Söhn vun Paster Bethke, Wöhren, nutzt disse Gelegenheit bi de Firma Kemper & Söhn to en intensives Utbillen in`n Orgelbu. Orgelbumeister Heinrich Krause, Hamborg, mookt ton Sluss de Letztintonatschoon (Letztintonation). Neithard Bethke buut wieldes ton gröttsten Deel alleen dat niede Rückpositiv as sien Gesellenstück in. An Enn kriggt he vun Orgelbumeister Krause den Gesellenbreef in Orgelbu. Mit dissen Inbuu hett Neithard Bethke sik sotoseggen in de Wöhrner Kark verewigt.


1919 slütt dat Karkdörp Wöhren en Verdrag mit den „Schleswig-Holsteinischen Elektrizitätsverband“. Dree Johr loter is dat Dörp an`t Överland-Strom-Net ansloten. Wonehr de Karkengemeen de Kark an`t örtlig Stromnet anslütt is ni bekannt. Irgendwann kriggt de Orgel jedenfalls en elektrische Wind-Maschien. De beiden Pedolen un den Bloosbalg gifft dat hüüt noch. In de Noot lett sik bi Stromutfall dat drütte Manual spelen.


Orgelpfeifen.jpg



1978 stoht woller mol Arbeiden bi de Orgel an, de de Fa. Rudolf Neuthor, Kiel, dörföhrt. De Speelmechanik un Dele vun de Windanloog koomt niet, jüstso en Gehüüsdeek un för dat Böverwark en Swellwark. Dorto buut de Fa. Neuthor twee Registers in, Trompet 8’’ in`t Hauptwark un Krummhoorn 8’’ in`t Rückpositiv. Man kann dat meist ni glöben, nu besitt de Orgel 33 Registers statt 32 un 2.252 Piepen statt 1.757, dorto en Zimbelsteern.

Orgeldetail.jpg

Wo steiht dat hüüt um de Wöhrner Anthonius-Wilde-Orgel?

1995 mutt de gesamte Binnenputz afkloppt un dör en Spezioolputz ersett warrn. De Grund is, de Büterwannen sünd feucht un loot mit de Tiet de Fuchten no binnen dör. Irgendwat löppt bi dat Verputzen scheef, jedenfalls mutt de Putz woller raf vun de Wannen un frischen woller opdrogen warrn. Obschoons de Orgel in beid Fäll stuffdicht afdeckt is, klingt se dorno ton Deel gottserbärmlig.

2001 grünnt sik en Orgelbuvereen un will sik de Sook annehmen. Karkenmusiker Johannes Kirschbaum sitt meistto jeden Dag an de Orgel un speelt ehr mit vulle Kraft vun vöörn bet achtern dör. Kirschbaum kriggt mit de Tiet de Orgel sowiet hin, dat sik allns betert.

Karkenmusikdirekter Prof. Dr. Neihard Bethke an de Anthonius-Wilde-Orgel in Wöhren

In en Orgelguutachten vun 24. März 2003 kummt Hans-Martin Petersen, Orgelsachverständigen vun de Noorelvsche Kark, ünnern Streek to folgen Resultot: De Fa. Kemper süm Rumwarken an de Orgel, 1959-60 un dat vun de Fa. Neuthor in`t Johr 1978 hett man blots bi den Bestand vun de Orgel wat brocht. Dat Klangbild vun de Orgel is siet de Tiet leider ni mehr so, as man dat vun Anthonius-Wilde her kennt.

An 9. Juli 2003 nehmt Karkenmusikdirekter Prof. Dr. Neithard Bethke un Orgelbumeister Christoph Glatter-Götz vun de Orgelbufirma Rieger, Österreich, tosomen de Orgel in Ogenschien. Mit den Tostand vun de Orgel sünd süm allns annere, as tofreden.

De Orgelbufirma Rieger sleit vör: Windloden, den gröttsten Deel an Piepen un de Vöransicht vun de Orgel köönt blieben, allns annere mutt ünner den Gesichtspunkt vun historischen Orgelbu niet mookt warrn. Un nu kummt de Knalleffekt, de Kostenvöranslag belöppt sik op 241.060,00 €, plus 19 % Mehrweerstüür sünd dat rd. 300.000,00 €.

Tja, dat is för sun lütte Karkengemeen, as Wöhren, nu un ok ni in de nächste Tokunft finanziell to blatschen.

An Enn blifft fasttostellen: Vun de Anthonius-Wilde-Orgel vun 1593 billt 13 Registers un en groten Bestand an ole Piepen vundoog den buten de Moten kostboren, historischen Kern. Ünner dissen Gesichtspunkt bütt sik to Tiet blots eenes an, de Orgel hegen un plegen, sodat se sik guut spelen lett. Un wenn denn mol dat Geldschipp no Wöhren kummt, sünd Orgelbuers ünner Verdrag to nehmen, de afsluuts wat vun barocken Orgelbu verstoht.

En Woort mag mi persöönlig noch vergünnt ween. Bi allns, wat vörweg schreben steiht, schöön anhören lett sik de smucke Anthonius-Wilde-Orgel vun 1593 ut mien Sicht hütttodoogs liekers. Bi en Orgelkunzert mag sik jedereen geern dorvun övertügen.


Mark Lübisch - Noch nix vun höört? - Mookt nix.

De Lübische Mark oder Mark Lübisch, kott Mark Lübsch nöömt, is af 1506 Betohlmiddel in Hamborg, Lübeck un Sleswig-Holsteen, folglig ok in Dithmarschen. Een Mark Lübsch is opdeelt in: 16 Schillings = 48 Witten = 96 Blaffert = 192 Penns. - 1871 warrt de preußische Mark as gesetzlig Betohlmiddel inföhrt un löst all bet dorhin sik in Umloop befinnen Geldsorten af.


Fotos/Text: Horst Ploog


Finden

Durchsuchen
Startseite
Vorwort
Gruppe bei Facebook
Alle Artikel
Aktuelle Ereignisse
Letzte Änderungen
Zufällige Seite
Erste Schritte
Support
Bearbeiten
Quelltext anzeigen
Bearbeitungshilfe
Seitenoptionen
Diese Seite diskutieren
Neuer Abschnitt
Druckversion
Kontext
Versionen
Links auf diese Seite
Änderungen an verlinkten Seiten
Meine Seiten
Anmelden / Benutzerkonto anlegen
Spezialseiten
Neue Seiten
Dateiliste
Statistik
Mehr …